Hojiiwwan alaa fi dhaabaa nama dementia wajjin jiraatuuf

Namoota baay’eef dhaabaan iddoowwan isaan baay’ee beekan keessaa isa tokko dha. Qotuu, bishaan obaasuu fi abdaa funaanuun dandeettii dur baratame fayyadama, alatti ta’uun immoo qilleensa haaraa, ifa aduu fi sagalee simbirroo fida. National Institute on Aging biqiltuu kunuunsuu, abdaa fi kuduraa dhaabuu, fi akkamitti biqiltuun guddachaa jiru irratti haasa’uu hojiiwwan namoonni Alzheimer qaban itti gammadan keessaa tarreessa. Fuulli kun maal yaaluu qabdan, akkamitti dhaabaa fayyadamuuf salphisuu, fi ho’a, aduu fi adeemuu wajjin akkamitti nageenya eeguu akka dandeessan ibsa.

Hojiiwwan alaa fi dhaabaa kamtu gaarii hojjeta?

Hojiiwwan gaarii kan salphaa, beekamaa fi dhaabbatanii ykn taa’anii hojjetamuu danda’anii dha. Wanta nama sun duraan itti gammadu irratti hundaa’anii filadhaa.

Dhaabaa keessatti

1. Bishaan obaasuu. Qodaa bishaan obaasuu xiqqaa, ulfaatina laafaa qabu, (watering can), ykn hose bishaan laafaa dhangalaasu, fi qodaa biqiltuu (pot) muraasa ga’umsa keessa. Bishaan obaasuun jalqabaa fi xumura ifaa qaba, dogoggoruuf ulfaataa dha.
2. Sanyii qodaa keessa dhaabuu. Alzheimer’s Foundation of America sanyii qodaa xiqqaa keessa dhaabuu fi guddachuu isaanii ilaaluu gorsa. Sanyiiwwan guguddaa, akka beans, sunflowers ykn peas, qabuuf salphaa dha.
3. Abdaa gaggaarsuu. Abdaa goguu harkaan cicciruun hojii laafaa fi irra deddeebi’u dha. Biqiltuu qoraan hin qabne filadhaa.
4. Kuduraa ykn biqiltuu urgaa’aa funaanuu. Timaatimii xixiqqaa, beans fi biqiltuu urgaa’aa funaanuuf salphaa fi mi’aa dha. Laaqana irratti fayyadamuuf gara keessaatti galchaa.
5. Biqiltuu urgaa’aa urgeeffachuu fi tuquu. Rosemary, mint fi lavender urgaa cimaa fi gammachiisaa qabu. Baala tokko quba gidduutti maraa, achiis darbaa.
6. Daandii ykn dhaabbataa haamuu. Broom laafaa mijaa’aa, dhaabbataa goggogaa irratti, yoo madaalli cimaa ta’e.
7. Nyaata simbirrootaa (bird feeder) guutuu. Achiis waliin taa’aa eenyutu daawwachuuf akka dhufu ilaalaa.

Mana keessatti, yeroo alatti ba’uun hin danda’amne

• Dhaabaa biqiltuu urgaa’aa foddaa irra basil, parsley ykn chives.
• Qodaa keessa dhaabuu minjaala uwwifame irra. AFA biyyee bakka tokkotti akka turuuf trey (cafeteria-style tray) fayyadamuu, biyyee immoo kuphaa xiqqaatiin sochoosuu gorsa.
• Abdaa diriirsuu abdaa muramee fi baala dhaabaa ykn gabaa irraa.
• Abdaa dhiibame (pressed flowers) abdaa walitti qabame irraa, booda kaartii irratti maxxansuu. Caalaatti hojii harkaa fi ogummaa ilaalaa.
• Sachet abdaa lavender ykn rose tolchuu, yaada AFA kan biraa kan urgaa dhaabaa mana keessatti eegu.

Alatti ba’uu fi naannoo deemuu

• Adeemsa gabaabaa marsaa ollaa, paarkii ykn giddu-gala dhaabaa, saffisa suuta ta’een fi bakka taa’uu qabuun.
• Alatti taa’uu balbala irra ykn teessoo irra, simbirroo dhaggeeffachuu fi qilleensa dhaga’uuf. Kun ofuma isaatiin hojii guutuu dha.
• Dhaabaa ummataa daawwachuu yeroo guyyaa calla’aa keessatti. NHS iddoowwan tokko tokko dhaabaa miiraa biqiltuu urgaa’aa, qabiyyee fi bishaan qaban akka qaban ibsa.
• Ducks nyaachisuu ykn simbirroo daawwachuu haroo naannoo irratti, qarqara bishaanii irraa fageenya nageenya qabuun.

Dhaabaa fayyadamuuf akkamitti salphisuu?

Dhaabaa gara nama sanaa fidaa, nama sana gara dhaabaa hin geessinaa.

• Bakka ol-kaafame (raised beds) ykn qodaa dheeraa gara sadarkaa mudhii kaa’aman, jilbeenfachuu ykn jallachuu hin barbaachisu.
• Qodaa minjaala irra kaa’aman namoota wheelchair fayyadaman ykn taa’uu filatan biratti hojjetu.
• Daandii bal’aa, walqixa, dhagaa laaffataa ykn hose daandii irra darbee jiru malee, balaa gufachuu xiqqeessa.
• Teessoo harka qabuu fi gaaddisa karaa irra, kanaaf boqonnaan yeroo hundaa filannoo dha.
• Meeshaa qabduu furdaa fi laafaa qabu qabuuf salphaa. Pruners, billaa fi wanta qara qabu hin fayyadaminaa.
• Bakka dallaan marfame, balbala cufamu qabu, nama sun bilisaan itti sakattaa’u, isin immoo cinaatti turtan.

Biqiltuu kamtu irraa of qusachuu qabna?

Biqiltuu tuquuf nageenya qabu, yoo danda’ame dhandhamuuf illee nageenya qabu, filadhaa. AFA biqiltuu baay’ee yeroo gogaa hin dhiphisne fayyadamuu, aleerjii ilaaluu, fi nama biyyee nyaataa wajjin dogoggorsuu danda’u cimsanii ilaaluu gorsa. Gorsi nageenya mana NIA biqiltuu summaa’aa baasuu ykn cufuu of keessaa qaba.

• Roses qoraan (thorns) qaban, cacti, fi biqiltuu dhangala’aan gogaa dhiphisu irraa of qusadhaa.
• Biqiltuu ati hin mirkanoofne giddu-gala to’annoo summaa (poison control center) ykn giddu-gala dhaabaa naannoo keessanii wajjin dursa ilaalaa.
• Wanta jaallataman beekaman miira gammachiisaa deebisuu danda’a. AFA roses fi Christmas cactus fakkeenya godhee kaa’a. Gosa qoraan hin qabne filadhaa.
• Xaa’oo, qoricha ilbiisaa fi qoricha marga ajjeesu cufaa eegaa, bakka nama sun ga’uu danda’u keessatti hin fayyadaminaa.

Ho’a fi aduu keessatti akkamitti nageenya eeguu?

Yeroo alaa haala qilleensaa irratti hundaa’uun karoorfadhaa. NIA maanguddoonni dhukkuba ho’aan fidu (heat-related illness) irratti balaa ol’aanaa akka qaban, kunis yeroo tokko tokko qaamni jijjiirama ho’aa dhaaf gaarii hin sirraa’uu fi qorichoonni tokko tokko akkaataa qaamni ho’a itti dhiyeessu irratti dhiibbaa akka qaban ibsa.

• Barii ykn galgala (yeroo qabbanaa’aa). Ji’oota ho’aa keessatti gidduu guyyaa irraa of qusadhaa. Indeeksii ho’aa, ho’a qofa osoo hin ta’in, ilaalaa.
• Yeroo baay’ee bishaan kennaa. Namni sun dheebuu akka isaan itti dhaga’amu hin eegiinaa. Ho’a keessatti alkoolii fi dhugaatii kaafiini qabu irraa of qusadhaa.
• Ho’aaf uffachuu. Uffata halluu ifaa fi laafaa, koofiyaa ballaa fi gilaasii aduu.
• Qoricha aduu fayyadamaa. NIA broad-spectrum SPF 15 ykn isaa ol, guyyaa guutuu irra deddeebi’ee dibuu gorsa.
• Gaaddisa filadhaa. Minjaala dhaabuu muka ykn umbrella jala kaa’aa.
• Gabaabsaa. Yeroo gabaabaan alatti turuun, keessumaa guyyoota ho’aa irratti, baay’ee ga’aa dha.
• Mallattoo akeekkachiisaa ilaalaa. NIA mataa dhukkubbii, wal-hin-beekuu, mataa mareessuu ykn garaa kaasuu mallattoo dhukkuba ho’aa ta’uu danda’u jedhee tarreessa. Namni dementia wajjin jiraatu mijaa’aa akka hin taane isiniif hin himuu ta’a, kanaaf fuula fi amala isaanii ilaalaa. Gara keessaatti galaa, bishaan fi huccuu qabbanaa’aan qabbaneessaa, yoo dafee hin fooyyofne gargaarsa fayyaa barbaadaa. Dhukkubni ho’aa cimaan (heat stroke), mallattoo akka of dhabuu (fainting), wal-hin-beekuu, ykn gogaa goggogaa fi diimaa, rakkoo fayyaa hatattamaa dha: lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa.

Qilleensi qabbanaa’aan illee barbaachisaa dha. Ganna keessa yeroo alaa gabaabsaa, harka fi miila akka ho’aa fi goggogaa ta’an mirkaneessaa.

Alatti yeroo ba’an adeemuu akkamitti to’achuu?

Yeroo alatti jiranitti hundumaa nama sana wajjin turaa. Alzheimer’s Association namoota dementia wajjin jiraatan 10 keessaa 6 yoo xiqqaate al tokko akka adeeman, baay’een isaanii al tokko ol akka adeeman ibsa. Sadarkaa kamittuu ta’uu danda’a.

Gorsi NIA waa’ee adeemuu fi dhabamuu kanneen of keessaa qaba:

• Namni sun ID ykn bracelet fayyaa maqaa, teessoo fi lakkoofsa bilbilaa keessan qabu akka uffatu mirkaneessaa, ykn uffata isaanii maqaan mallatteessaa.
• Suuraa ykn viidiyoo haaraa nama sanaa qabadhaa.
• Ollaawwan namni sun adeemuu akka danda’u beeksisaa.
• Dhaabaa dallaa fi balbala cufamuun mirkaneessaa.
• Namni seenaa adeemuu qabu qofaa isaa hin dhiisinaa.

Alzheimer’s Association iddoo keessaa fi alaa nageenya qabeessa ta’ee sakattaa’amuu danda’u uumuu, fi yeroo guyyaa boqonnaa dhabuun itti caalu irratti hojii karoorfachuu illee gorsa. Adeemsi dhaabaa nageenya qabu, dallaan marfame keessatti, boqonnaa dhabuu galgala dhiyoof gaarii ta’uu danda’a. Qajeelfama keenya boqonnaa dhabuu galgala dhiyoo ilaalaa.

Yoo namni sun dhugumatti dhabame, Alzheimer’s Association naannoo dhiyoo battalumatti barbaaduu, yoo daqiiqaa 15 keessatti hin argamne immoo lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbiluu gorsa. Poolisiitti namni sun dementia akka qabu himaa.

Yeroo wanti jijjiiramu dhaabaa akkamitti sirreessuu?

Namoonni tokko tokko isin hojjechuu keessan ilaaluu filatu. NIA yoo namni sun ilaaluu jaallate, ilaaluu qofa akka isaan eeyyamu rakkoo akka hin taane ibsa.

Yoom gara keessaatti galuu qabna?

Yeroo namni sun dadhabe, ho’e, qabbanaa’e, mijaa’aa dhabe ykn xumuruuf qophaa’e fakkaate galaa. Daqiiqaa 10 gabaabaa fi gammachiisaa, waaree booda dheeraa dhiphinaan xumuramu caalaa gaarii dha. Dafee dhaabuun bu’aa gaarii dha.

Dhaabaa iskiriinii irratti mana keessatti fidaa

Guyyoota rooba, Waliin garee qoodaa baaskeetii dhaabaa suuraa filuuf qaba, Kaartii haasaa immoo gaaffii banaa seenaa dhaabaa irratti geessisuu danda’u of keessaa qaba. Yoo ho’a keessaa ariifatanii galtan, afuura tasgabbaa’aa boqonnaa suuta jedhu, calla’aa, kan waliin qoodamu dhiyeessa. Yaada tuquu, urgaa fi sagalee irratti ijaaramee caalaatti argachuuf, qajeelfama hojiiwwan miiraa keenya ilaalaa.