Ọgbà Ṣíṣe àti Ìgbòkègbodò Ìta fún Ẹni tí Ó Ní Dementia

Fún ọ̀pọ̀ ènìyàn, ọgbà jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ibi tí wọ́n mọ̀ jù. Wíwá ilẹ̀, bíbomi rin ewéko àti kíkó òdòdó ń lo ọgbọ́n tí a kọ́ ní ọjọ́ pípẹ́, jíjẹ́ ní ìta sì ń mú afẹ́fẹ́ tútù, ìmọ́lẹ̀ oòrùn àti orin ẹyẹ wá. National Institute on Aging ṣe àkójọ títọ́jú ewéko, gbígbin òdòdó àti ewébẹ̀, àti sísọ̀rọ̀ nípa bí ewéko ṣe ń dàgbà sáàrin àwọn ìgbòkègbodò tí àwọn tí ó ní Alzheimer lè gbádùn. Ojú-ìwé yìí sọ ohun tí ẹ lè gbìyànjú, bí a ṣe lè mú ọgbà rọrùn láti lò, àti bí a ṣe lè wà ní ààbò pẹ̀lú ooru, oòrùn àti ṣíṣáko lọ.

Àwọn ìgbòkègbodò ìta àti ọgbà ṣíṣe wo ni ó ń ṣiṣẹ́ dáadáa?

Àwọn iṣẹ́ tí ó dára jù ni èyí tí ó rọrùn, tí ó mọ̀, tí a sì lè ṣe ní dídúró tàbí ní jíjókòó. Ẹ yan ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí ẹni náà ń gbádùn tẹ́lẹ̀.

Nínú ọgbà

1. Bíbomi rin ewéko. Ìkòkò omi kékeré tí ó fúyẹ́ tàbí ẹnu páìpù omi tí ó jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ àti ìkòkò díẹ̀ tí ó wà ní ìrọ̀rùn láti dé. Bíbomi rin ní ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin tí ó hàn gbangba, ó sì ṣòro láti ṣàṣìṣe nínú rẹ̀.
2. Gbígbin irúgbìn sínú ìkòkò. Alzheimer’s Foundation of America dá a lábàá pé kí a gbin irúgbìn sínú ìkòkò kékeré kí a sì máa wo bí wọ́n ṣe ń dàgbà. Àwọn irúgbìn ńlá bíi ẹ̀wà, òdòdó oòrùn tàbí ẹ̀wà pea rọrùn láti mú.
3. Yíyọ òdòdó tí ó ti rọ kúrò. Fífi ọwọ́ já àwọn òdòdó tí ó ti rọ jẹ́ iṣẹ́ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ tí a ń tún ṣe léraléra. Ẹ yan ewéko tí kò ní ẹ̀gún.
4. Kíkó ewébẹ̀ tàbí ewé olóòórùn. Tòmátì kékeré, ẹ̀wà àti ewé olóòórùn rọrùn láti kó, wọ́n sì dùn láti tọ́ wò. Ẹ gbé wọn wọlé láti lò ní oúnjẹ ọ̀sán.
5. Gbígbóòórùn àti fífọwọ́ kan ewé olóòórùn. Rosemary, ewé mint àti lavender ní òórùn líle tí ó sì dùn. Ẹ fi ewé kan pa láàárín ìka yín kí ẹ sì gbé e fún wọn.
6. Gbígbálẹ̀ ojú ọ̀nà tàbí ìloro. Ìgbálẹ̀ tí ó fúyẹ́ lórí ilẹ̀ títẹ́jú tí ó gbẹ, bí ìdúró wọn bá le.
7. Kíkún ibi oúnjẹ ẹyẹ. Lẹ́yìn náà kí ẹ jókòó papọ̀ kí ẹ sì wo ẹni tí ó wá bẹ̀ yín wò.

Nínú ilé, nígbà tí jíjáde kò bá ṣeé ṣe

• Ọgbà ewé olóòórùn lórí fèrèsé ti basil, parsley tàbí chives.
• Gbígbin sínú ìkòkò lórí tábìlì tí a fi nǹkan bò. AFA dá a lábàá pé kí a lo àwo ìgbékalẹ̀ ńlá láti jẹ́ kí erùpẹ̀ wà ní ibi kan, kí a sì lo ife kéékèèké láti kó erùpẹ̀.
• Ṣíṣe àgbékalẹ̀ òdòdó pẹ̀lú òdòdó àti ewé tí a gé láti àgbàlá tàbí ilé ìtajà oúnjẹ.
• Òdòdó tí a tẹ̀ gbẹ láti inú ìdì òdòdó, tí a lẹ̀ mọ́ káàdì lẹ́yìn náà. Ẹ wo iṣẹ́ ọnà àti iṣẹ́ ọwọ́ fún ìsọfúnni sí i.
• Ṣíṣe àpò olóòórùn lavender tàbí rósì, èrò mìíràn láti AFA tí ó ń jẹ́ kí òórùn ọgbà wà nínú ilé.

Jíjáde sí ìta

• Rírìn kúkúrú yíká àdúgbò, ọgbà ìtura tàbí ilé ìtajà ewéko, ní ìyára díẹ̀díẹ̀ pẹ̀lú ibi láti jókòó.
• Jíjókòó ní ìta ní ìloro tàbí lórí ìjókòó gígùn láti gbọ́ orin ẹyẹ àti láti nímọ̀lára afẹ́fẹ́. Èyí jẹ́ ìgbòkègbodò pípé fúnra rẹ̀.
• Lílọ sí ọgbà gbogbogbò ní àkókò ọjọ́ tí ó parọ́rọ́. NHS sọ pé àwọn ibì kan ní ọgbà fún ìmọ̀lára pẹ̀lú ewéko olóòórùn, onírúurú ojú àti àwọn ohun omi.
• Fífún pẹ́pẹ́yẹ ní oúnjẹ tàbí wíwo ẹyẹ ní adágún àdúgbò, kí ẹ jìnnà sí etí omi ní ààbò.

Báwo ni mo ṣe lè mú ọgbà rọrùn láti lò?

Ẹ gbé ọgbà wá sí ọ̀dọ̀ ẹni náà, kì í ṣe òdì kejì.

• Ibùsùn gíga tàbí ìkòkò gígùn ní nǹkan bí ìbàdí túmọ̀ sí pé kò sí kíkúnlẹ̀ tàbí títẹ̀ ba.
• Àwọn ìkòkò lórí tábìlì dára fún àwọn tí wọ́n ń lo àga arọ tàbí tí wọ́n fẹ́ jókòó.
• Àwọn ojú ọ̀nà gbígbòòrò, títẹ́jú láì sí òkúta tí ó yẹ̀ tàbí páìpù tí ó dùbúlẹ̀ lórí wọn dín ewu fífẹsẹ̀kọ́ kù.
• Àwọn ìjókòó tí ó ní ìgbáwọ́ àti ibi ìbòòji ní ọ̀nà, kí ìsinmi lè wà nígbà gbogbo.
• Àwọn irinṣẹ́ tí ó ní ọwọ́ nípọn, rírọ̀ tí ó rọrùn láti dì mú. Ẹ fi ìkọ́ gígé ewéko, ọ̀bẹ àti ohunkóhun tí ó mú sílẹ̀.
• Ibi tí a ṣe ọgbà yíká pẹ̀lú ẹnu ọ̀nà tí a lè dè tí ẹni náà lè rìn kiri lọ́fẹ̀ẹ́ nígbà tí ẹ wà nítòsí.

Àwọn ewéko wo ni ó yẹ kí n yẹra fún?

Ẹ yan àwọn ewéko tí ó ní ààbò láti fọwọ́ kàn àti, tí ó bá ṣeé ṣe, tí kò léwu bí a bá tọ́ ọ wò. AFA gbà á nímọ̀ràn pé kí a lo ewéko tí kì í sábà bínú awọ ara, kí a ṣàyẹ̀wò fún àìfaradà, kí a sì ṣọ́ra gidigidi fún ẹnikẹ́ni tí ó lè mú erùpẹ̀ fún oúnjẹ. Ìmọ̀ràn ààbò ilé NIA pẹ̀lú kíkó ewéko olóró kúrò tàbí títìpa wọ́n mọ́.

• Ẹ yẹra fún ọ̀gbìn rósì oníẹ̀gún, kákọ́tù, àti ewéko tí omi inú wọn ń bínú awọ ara.
• Ẹ ṣàyẹ̀wò ewéko èyíkéyìí tí ẹ kò dá yín lójú pẹ̀lú ilé ìgbìmọ̀ májèlé tàbí ilé ìtajà ewéko àdúgbò kí ẹ tó gbìn ín.
• Àwọn ewéko àyànfẹ́ tí a mọ̀ lè mú ìmọ̀lára dídùn padà wá. AFA mẹ́nu kan rósì àti kákọ́tù Kérésìmesì gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ. Ẹ yan irú tí kò ní ẹ̀gún.
• Ẹ tìpa ajílẹ̀, oògùn kòkòrò àti oògùn koríko mọ́, kí ẹ má sì lò wọ́n ní àwọn ibi tí ẹni náà lè dé.

Báwo ni mo ṣe lè wà ní ààbò nínú ooru àti oòrùn?

Ẹ ṣètò àkókò ìta ní ìbámu pẹ̀lú ojú ọjọ́. NIA ṣàlàyé pé àwọn àgbàlagbà wà nínú ewu tí ó ga jù fún àìsàn tí ooru ń fà, nítorí pé ara kì í ṣe àtúnṣe dáadáa sí ìyípadà ìgbóná àti pé àwọn oògùn kan ní ipa lórí bí ara ṣe ń kojú ooru.

• Ẹ jáde ní kùtùkùtù tàbí ní ìrọ̀lẹ́. Ẹ yẹra fún ọ̀sán gangan ní àwọn oṣù tí ó gbóná. Ẹ ṣàyẹ̀wò ìwọ̀n ooru tí a ń nímọ̀lára, kì í ṣe ìgbóná nìkan.
• Ẹ máa fún wọn ní omi nígbàkúùgbà. Ẹ má dúró títí ẹni náà yóò fi sọ pé òùngbẹ ń gbẹ òun. Ẹ yẹra fún ọtí àti àwọn ohun mímu tí ó ní kaféènì nínú ooru.
• Ẹ wọṣọ fún un. Aṣọ aláwọ̀ fẹ́ẹ́rẹ́ tí kò há, fìlà tí ó ní etí gbígbòòrò àti dígí ojú fún oòrùn.
• Ẹ lo ọ̀rá ààbò oòrùn. NIA dábàá èyí tí ó ní SPF 15 tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, kí a tún fi sí i ní àárín ọjọ́.
• Ẹ yan ibi ìbòòji. Ẹ gbé tábìlì ìgbìn sí abẹ́ igi tàbí agboòrùn.
• Ẹ jẹ́ kí ó kúrú. Àkókò kúkúrú ní ìta lè tó, pàápàá ní àwọn ọjọ́ tí ó gbóná.
• Ẹ ṣọ́ àwọn àmì ìkìlọ̀. NIA ṣe àkójọ ẹ̀fọ́rí, ìdààmú ọkàn, orí yíyí tàbí ríru inú gẹ́gẹ́ bí àwọn àmì àìsàn ooru tí ó ṣeé ṣe. Ẹni tí ó ní dementia lè má sọ fún yín pé òun kò lérò dáadáa, nítorí náà ẹ máa wo ojú àti ìhùwàsí rẹ̀. Ẹ wọlé, ẹ mú ara tutù pẹ̀lú omi àti aṣọ tútù, kí ẹ sì wá ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn bí wọn kò bá yá kíákíá. Ìkọlù ooru (heat stroke), pẹ̀lú àwọn àmì bíi dídákú, ìdààmú ọkàn, tàbí awọ gbígbẹ tí ó pọ́n, jẹ́ pàjáwìrì ìṣègùn: ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín.

Ojú ọjọ́ òtútù náà ṣe pàtàkì. Ní àkókò òtútù, ẹ jẹ́ kí àkókò ìta kúrú, kí ẹ sì rí i dájú pé ọwọ́ àti ẹsẹ̀ wà ní gbígbóná àti gbígbẹ.

Báwo ni mo ṣe lè bójú tó ṣíṣáko lọ nígbà tí a bá jáde sí ìta?

Ẹ wà pẹ̀lú ẹni náà nígbàkúùgbà tí ó bá wà ní ìta. Alzheimer’s Association sọ pé mẹ́fà nínú ènìyàn 10 tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia yóò ṣáko lọ lẹ́ẹ̀kan ó kéré tán, ọ̀pọ̀ ni yóò sì ṣe bẹ́ẹ̀ ju ẹ̀ẹ̀kan lọ. Ó lè ṣẹlẹ̀ ní ìpele èyíkéyìí.

Àwọn ìmọ̀ràn NIA lórí ṣíṣáko lọ àti sísọnù pẹ̀lú:

• Ẹ rí i dájú pé ẹni náà wọ ẹ̀gbà ọwọ́ ìdánimọ̀ tàbí ti ìṣègùn pẹ̀lú orúkọ rẹ̀, àdírẹ́sì àti nọ́ńbà fóònù yín, tàbí kí ẹ kọ orúkọ sí aṣọ rẹ̀.
• Ẹ ní fọ́tò tàbí fídíò tuntun ti ẹni náà.
• Ẹ jẹ́ kí àwọn aládùúgbò mọ̀ pé ẹni náà lè ṣáko lọ.
• Ẹ ṣe ọgbà yíká àgbàlá pẹ̀lú ẹnu ọ̀nà tí a tì pa.
• Ẹ má fi ẹni tí ó ti ṣáko lọ rí sílẹ̀ láì sí ìbójútó.

Alzheimer’s Association tún dábàá ṣíṣẹ̀dá àwọn ibi nínú ilé àti ní ìta tí a lè rìn kiri ní ààbò, àti ṣíṣètò àwọn ìgbòkègbodò fún àkókò ọjọ́ tí àìsinmi ṣeé ṣe jù. Rírìn nínú ọgbà tí ó ní ààbò, tí a ṣe ọgbà yíká lè bá àìsinmi ìrọ̀lẹ́ mu. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí àìsinmi ìrọ̀lẹ́.

Bí ẹni náà bá sọnù lóòótọ́, Alzheimer’s Association gbà á nímọ̀ràn pé kí ẹ wá agbègbè tí ó wà nítòsí lójúkan kí ẹ sì pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín bí a kò bá rí i láàárín ìṣẹ́jú 15. Ẹ sọ fún àwọn ọlọ́pàá pé ẹni náà ní dementia.

Báwo ni mo ṣe lè ṣàtúnṣe ọgbà ṣíṣe bí nǹkan ṣe ń yí padà?

Àwọn kan fẹ́ràn láti máa wo yín bí ẹ ṣe ń ṣiṣẹ́. NIA sọ pé jíjẹ́ kí ẹni kan kàn wò dára bí ìyẹn bá jẹ́ ohun tí ó ń gbádùn.

Ìgbà wo ni ó yẹ kí a wọlé?

Ẹ wọlé nígbà tí ẹni náà bá dà bí ẹni tí ó rẹ̀, tí ooru ń mú, tí òtútù ń mú, tí kò balẹ̀ tàbí tí ó ti ṣetán láti parí. Ìṣẹ́jú mẹ́wàá kúkúrú tí ó dùn dára ju ọ̀sán gígùn tí ó parí ní ìdààmú. Dídáwọ́ dúró ní kùtùkùtù jẹ́ èsì rere.

Ẹ gbé ọgbà wọ ilé lórí ẹ̀rọ

Ní àwọn ọjọ́ òjò, Ẹ jọ tòlẹ́sẹẹsẹ ní agbọ̀n ọgbà fún yíyan àwòrán, Àwọn káàdì ìjíròrò sì ní àwọn ìbéèrè ṣíṣí tí ó lè mú ìtàn ọgbà jáde. Bí ẹ bá wọlé láti inú ooru pẹ̀lú ìkánjú, Ìdúró mímí parọ́rọ́ ń fúnni ní ìdúró díẹ̀díẹ̀, parọ́rọ́ tí ẹ lè jọ ní. Fún àwọn èrò sí i tí a kọ́ lórí ìfọwọ́kàn, òórùn àti ohùn, ẹ wo ìtọ́sọ́nà ìgbòkègbodò ìmọ̀lára wa.