Uka jisk’a jaysäwi
Huerta yapuchaña anqan utjañasa amuy sarparayata jach'a jaqitakix sumakiwa, uñt'ata lurañarakiwa. Uma warxataña, macetan qullanak yapuchaña, phanchatanak pantaña jan ukax jark'at uta anqan jisk'a sarnaqaña yant'asmawa. Patat kallinaka jan ukax mesanak apnaqañawa jan killpt'asiñataki, k'ullphunakatsa veneno yapunakatsa jithiqtañawa, thaya pachana mistuña, ukatx jupan jak'apankapuniñawa.
- Huertan jisk'a lurañanaka, sañäni uma churaña, jatha satantaña, qulla mukhiña, panqara pallasiñasa, sayt'ata jan ukax qunt'ata lurasispa.
- Patat kallinaka, macetanaka ukat qhant'at mesanaka apisiñax huertaru taykaru puriyi, ukhamat tinquñanak jark'i.
- Aris lurañanakata, chhapinakat jan ukax qarwayir yapunakat jithiqtañawa. Ukhamaraki uraqi jan manq'amp mayjt'ayañataki uñjañawa.
- Lupixa jach'a jaqinakataki sinti ch'amaspawa. Alwata jan ukax jayp'uta mistuñawa, uma ch'iwimp apasiña, ukat jan walikiski ukhax utaru kutt'añawa.
- Walja amuy sarparayata jaqinakawa sarnaqasa chhaqharayapxi. Anqankasax jupan jak'apankapunim, jichha fotopampi sutip qillqatampi apasim.
Aka pankanxa (8 tʼaqanaka) .
- ¿Kawkïr anqan huerta lurañanakasa wali askixa?
- ¿Kunjamatsa huertax juk’amp jasaki lurañjamaptayaspa?
- ¿Kawkïr yapunakatjja jithiqtañasa?
- ¿Kunjamatsa lupitsa junt’utsa jark’aqassna?
- ¿Kunjamatsa anqaru mistusax chhaqhaña jark’aqassna?
- ¿Kunjamatsa mayjt’awinakatjam huerta lurañanak wakichasna?
- ¿Kunapch’isa utaru mantxañasa?
- Huertaru pantallamp uta manqharu apaniña
Walja jaqinakatakixa, huertax wali uñt’at cheqapuniwa. Allsuña, uma churaña, panqara palliñanakaxa nayratpach yatiqatanakawa, ukatx anqankanixa phisna thaya, lupi ukat jamach’inakan q’uchupaw juti. National Institute on Aging tuqinkiwinakaxa, ali uñjaña, panqaranak verduras yapuchaña, ukat kunjamas yapunakax jili ukxat parlt’asiña ukanakax Alzheimer usuni jaqinakan kusist’awipäspawa sasaw yatiyi. Aka pankanxa kawkïrinakas yant’asispa, kunjamsa huerta jasakaptaysna, ukat lupitsa chhaqhañatsa kunjamsa jark’aqassna ukaw qhanañchasi.
¿Kawkïr anqan huerta lurañanakasa wali askixa?
Aski lurañanakax jisk’akiwa, uñt’atarakiwa, sayt’ata jan ukax qunt’ata lurasispa. Nayrax jupan kusist’awipatakjam ajllt’añawa.
Huertana
- Uma churaña. Mä jisk’a phisna regaderampi jan ukax llamp’u mangwerampi, jak’an jisk’a macetanakaru. Uma churañax qalltani tukuyanirakiwa, janiw pantjasiñakiti.
- Macetanakaru jatha sataña. Alzheimer’s Foundation of America tuqinkirinakax jisk’a macetanakaru jatha sataña ukat kunjamas jilapxi uk uñch’ukiña amtayapxi. Jach’a jathanaka, sañäni jawasa, inti panqara jan ukax arwisa, llamkt’añax juk’amp jasakiwa.
- Waña panqaranak pantaña. Amparampiki waña panqaranak apsuña llamp’u kutikuti lurañawa. Chhapinakani jan utjir yapunak ajlliñawa.
- Verduranak jan ukax qullanak palliña. Jisk’a tomatenaka, ch’uxña jawasanaka, qulla yapunakas palliñax jasakiwa, manq’añasa wali sumawa. Almursuru apantañatakix utaru apañawa.
- Qullanak mukhiña llamkt’añasa. Romero, menta ukat lavandax q’apkir sumapuniwa. Mä laphit luk’ananakamamp qhuyt’asin juparu katuyañawa.
- Thaki jan ukax patio pichiña. Phisna pichañampi paqall patan waña uraqiru pichiña, sum sayt’asiñjamächi ukhaxa.
- Jamach’in manq’a churaña. Ukatx mayacht’ata qunt’asis khitinakas jutapxi uk uñch’ukiñawa.
Uta manqhana, anqaru jan mistuñjamäki ukhaxa
- Ventana jak’an qulla huerta, albahaca, perejil jan ukax chives ukanakampi.
- Qhant’at mesaxaru macetan luraña. AFA tuqinkirinakax bandeja apnaqañ amtayapxi uraq jan jalsuyañataki, ukat jisk’a vasitunakamp uraq katuyañataki.
- Panqaranak suma katuyaña, anqat apanit jan ukax alwirat alata panqaranakampi laphanakampi.
- Panqaranak ch’iwt’ata, qhipat tarjetas ukar lip’katayañataki. Juk’amp yatxatañatakix amparamp lurañanaka uñxatt’am.
- Lavanda jan ukax rosas bolsitanak luraña, AFA tuqit yaqha amtäwiwa huertan sum q’apoxpach uta manqharu katuyañataki.
Anqaru saraña sarnaqañasa
- Jisk’a sarnaqawi, uta muyta, parquiru jan ukax yapu alir cheqaru, k’achata sarnaqasa qunt’asiñani cheqaru.
- Anqan qunt’asiña, puyu patan jan ukax bancopi jamach’inak ist’añataki thaya jikxatañataki. Akhama qunt’asiñax wali suma lurañarakiwa.
- Markan huertaparu tumpiri saraña, jani sinti jaqin pachanxa. NHS yatiyiwa yaqhip cheqanakanx huertas sensoriales ukaniwa, q’apkir yapunakani, llamkt’añani ukat umampi kusist’añanaka.
- Patonakaru manq’a churaña jan ukax jamach’inakar uñch’ukiña qotanxaru, uman cantupat sum jithiqtata.
¿Kunjamatsa huertax juk’amp jasaki lurañjamaptayaspa?
Huertaru jaqin jak’aparu apaniñawa, janiw juparux huerta aynacht’ayañakiti.
- Patat kallinaka jan ukax sayt’at macetanaka, tayka chakan purt’ata, ukhamat jani killpt’asiñasa k’umuñasa wakiskiti.
- Mesxaru macetanaka uskuña, rueda sillani jaqinakataki jan ukax qunt’asiña munirinakatakix walikiskiwa.
- Jach’a, paqall thakinaka, jan jalnaqir qalampi jan ukax katxart’at mangwerampi, ukhamat jan t’ijt’añataki.
- Ampar katuñani qunt’añanaka ukat ch’iwimpi, thakhin utjañapawa samart’asiñataki.
- Llamp’u, jach’a katuñani herramientas, sum amparampi katuñjamawa. Tijeras, kuchillonaka jan ukax k’ullphunaka janiw uskuñakiti.
- Jark’at uraqi llavintat punkuni, jaqix anqan sarnaqaspa, jumax jak’apankapunisina.
¿Kawkïr yapunakatjja jithiqtañasa?
Llamkt’añatakis manq’añatakis jan walt’ayir yapunak ajlliñawa. AFA tuqinkirinakax janchir jan qarwayir yapunak apnaqañ amtayapxi, alirjiyanaka uñjaña, ukat uraq jan manq’amp mayjt’ayañapataki sum uñch’ukiñawa. NIA tuqit utankir aski amuyunaka katuqasaxa veneno yapunak apsuñawa jan ukax llavintañawa.
- Chhapini rosas, sank’ayunaka (cactos), ukat janchir qarwayir lichiñ yapunakat jithiqtañawa.
- Jan uñt’at yapunakxat qullañ utampi jan ukax yapuchirinakampi jiskt’asiñawa satañ nayraqata.
- Uñt’at munat yapunakaxa suma amuyunaka kutt’ayaspawa. AFA tuqinkirinakax rosas ukat cactus de Navidad ukanakat parliwa. Chhapiniskir jan utjir ajlliñawa.
- Abonos, pesticidas ukat qura qullayirinak llavintata imañawa, ukat janiw jupan purit cheqanakan apnaqañakiti.
¿Kunjamatsa lupitsa junt’utsa jark’aqassna?
Pachan thayanakapatjam anqaru mistuñ amtañawa. NIA qhanañchiwa, jach’a jaqinakatakix lupi usunakax sinti ch’amaspawa, janchi junt’ump thapimpi jan aski mayjt’ayaspati ukat yaqhip qullanakas jan waliruw aptayaraki.
- Alwata jan ukax jayp’uta mistuña. Junt’u phaxsinakanx chika urut jithiqtañawa. Lupit indice uñxattañawa, janiw termómetro sapaki uñjañakiti.
- Sapa kuti uma churaña. Janiw pharjatax sasipana suyatäkiti. Lupinx alcoholsa cafésa janiw churañakiti.
- Aski isimpi isthapt’aña. Janq’u jan ukax phisna colorani isi, allpi isi, jach’a sombreroni ukat lentes de sol apnaqañawa.
- Protector solar apnaqaña. NIA tuqinkirinakax SPF 15 jan ukax juk’amp jach’ani apnaqañ amtayapxi, urump kutin lip’katayañataki.
- Ch’iwir quntaña. Mesa yapuchañatakixa mä quqa manqharu jan ukax sombrillan manqhaparu uskuñawa.
- Jisk’a pachaki anqankasiña. Jisk’a tiempoki mistuña walikiskiwa, juk’ampis junt’u urunakanxa.
- Jan wali uñacht’ayirinak uñjaña. NIA tuqixa p’iqi usu, amuy t’aqhi, p’iqi muyu jan ukax karpañ amuyat lupi usutap yatiyi. Amuy sarparayata jach’a jaqixa janiw usuw saspati, ukata ajanupsa lurañanakapsa sum uñch’ukiñawa. Utaru mantasin thayt’ayañawa umampi ukat thaya trapitumpi, jan usukiptasiri ukhaxa qullañ utaruw jawsasiñawa. Golpe de calor, sañäni tiñquña, amuy mayjt’awi, jan ukax waña ch’uqi janchi uñstaspa ukhax sinti jan wali usüwa: 110 ukar jawsasim.
Thaya pachasa uñjañarakiwa. Jallu pachan jan ukax juyphi pachanxa, anqan jisk’a pachaki sarnaqañawa, amparanakamp kayunakampis junt’u waña katuña.
¿Kunjamatsa anqaru mistusax chhaqhaña jark’aqassna?
Anqankapxani ukhaxa jupan jak’apankapunim. Alzheimer’s Association yatiyiwa tunkat suxta amuy sarparayata jaqinaka mä kutis sarnaqasa chhaqhapxiwa, waljanirakiw mayampsa sarapxaraki. Kuna etapas lurasispawa.
NIA tuqinkirinakan chhaqhañat sarnaqañat amtayirinakapaxa akanakawa:
- Jaqixa sutipa, utapa ukat telefonoma qillqatan brazalete apasispawa, jan ukax isipxaruw qillqt’añawa.
- Jupan jichha fotop jan ukax videop imañawa.
- Jak’an utjirinakar yatiyañawa jaqix sarnaqasax chhaqhasispawa sasa.
- Uta anqaru sum pirqampi jark’aña, punku llavintata katuña.
- Nayrax sarnaqasa chhaqhir jaqirux janiw sapak jaytañakiti.
Alzheimer’s Association tuqinkirinakax uta manqhansa anqansa sum jark’at cheqanak sarnaqañataki wakichañ amtayaraki, ukhamaraki jayp’u kutin jan amuyaniñ pachan lurañanak amtañataki. Jark’at huertana sarnaqañax jayp’u llamp’u amuyu t’aqhisiñataki wali askispawa. Jiwasan jayp’u llamp’u amuyu panka uñxatt’am.
Jaqitix chhaqhasispa ukhaxa, Alzheimer’s Association jak’an jank’aki thaqhaña amti, ukat 15 minutot jan jikxatasispa ukhax 110 ukar jawsasiñawa. Policíaru yatiyam jupax amuy sarparayatawa sasa.
¿Kunjamatsa mayjt’awinakatjam huerta lurañanak wakichasna?
| Aka lurañax ch’amäxi ukhaxa | Aka lurañ yant’am |
|---|---|
| Taqpach kallir yapuchaña | Mä jathampi mä macetaru sataña |
| Qura apsuña (qura alit uñt’aña) | Uma churaña, jan ukax waña panqaranak pantaña |
| Huertan muytas sarnaqaña | Mesxaru qunt’asiña uraq trayampi ukat alimpi |
| Anqaru mistuña | Manq’a mesa patan mä maceta qulla, jan ukax ventana jak’an qunt’asiña |
| Kuna lurañas ch’amawa | Anqan mayacht’at qunt’asiña, ist’asa uñch’ukisa |
Yaqhip jaqinakax jumax lurañam uñch’ukiñaki munapxi. NIA yatiyiwa jaqir uñch’ukiyañaki jaytañax walikiskiwa jupatix uk munchi ukhaxa.
¿Kunapch’isa utaru mantxañasa?
Jaqix qaritäkipan, junt’uchasipan, thayjasipan, llakitakipan jan ukax tukuyxañ munasipana utaru mantxañawa. Tunka suma minuto lurañax juk’amp askiwa sinti pacha t’aqhisisa tukuyata sipanxa. Jank’aki tukusiñax wali askiwa.
Huertaru pantallamp uta manqharu apaniña
Jallu urunakanxa, Sort Together ukanx huerta canastaniwa fotonak ajllt’añataki, ukat Conversation Cards ukanx aruskipäwinak qalltañ amtanakaniwa huertat parlt’añataki. Lupit t’ijt’asa mantasaxa, Calm Breathing k’achata amuyamp samart’añ churistam. Llamkt’awi, mukhiwi ukat ist’awit juk’amp amtanakatakixa, jiwasan sensory activities guide uñxatt’am.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Kawkïr huerta lurañanaksa amuy sarparayata jaqix luraspa?
Ali umaxaña, jisk'a macetanakaru jatha sataña, qullanaka mukhiña llamkt'aña, waña panqaranak pantaña, achunak palliña, panqaranak wakichaña, thaki pichthapiñasa wali askiwa. Uta manqhankasax, ventana jak'an jisk'a macetampi jan ukax mesxaru uraqimpi trayamp lurañax walikiskiwa. Nayra kusist'awipata jichha suma lurañjamapata lurañanak ajllt'añawa.
¿Kunjamatsa lupin amuy sarparayata jaqirux sum uñjasispa?
Anqaru mistuñatakix alwa thayanakaru jan ukax jayp'uru amtañawa, jisk'a pachaki mistuña, ukatx sapa kuti uma churañawa. Ch'iwiru qunt'aña, jach'a sombreroni, phisna isimpi ukhamaraki protector solarni. Jach'a jaqinakatakix lupix usuchiyaspawa; p'iqi muyuñas, llamp'u amuyu jan ukax karpañ amuyatax uñacht'ayiriwa, ukham uñjasax utaru kutt'asa thayt'ayañawa.
¿Kunjamatsa anqaru mistuspa jaqitix chhaqhaña munaspa ukhaxa?
Jupan jak'apankapunim, jark'at uta anqana jan ukax llavintat punkuni huertana katuñawa, sutipani brazaletenïspa jan ukax carnet apasispawa. Jichhaki apsut fotop amparankaniñapawa. Jaqitix chhaqhasispa ukhaxa, Alzheimer's Association tuqitx 15 minutot jan jikxatatax 110 ukar jawsasiñapawa sapxiwa.
¿Janitix huertaniykstanjja, kamachsnasa?
Punku jak'an mä qawqha macetanaka, ventana kantun macetanaka, jan ukax manq'a mesa patan qullanakampis walikiskiwa. Ukhamaraki parquiru, markan huertaparu jan ukax ayllun huertaparu sarsna. Anqan qunt'asis jamach'inak ist'añasa anqa pachan lurañarakiwa.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Dementia-Friendly Gardening Ideas · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Hot Weather Safety for Older Adults · National Institute on Aging
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Wandering · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS