Аҭак кьаҿ
Адеменциа змоу ауаа рзы гәыҧтә ус бзиақәа кьаҿуп, еицырдыруеит, даҽакалагьы алахәхара мариоуп: сахьала лото, шәаҳәара, агәалашәарақәа ргәыҧ, марианы аҵысра, жәала еицыхәмаррақәа. Агәыҧқәа хәыҷны ишәымазароуп, дарбанзаалакгьы иахьибо, иахьиҳауа иҭышәынтәала, ашьаҿақәа еиҵаргыланы иҟашәҵа, даҽа ҭышәнтәалара иҭаху аӡәы изы ҭынч ахылҵшьа шәазхәыц.
- Агәыҧ хәыҷқәа ахылаҧшра мацара аҵкыс, ауаа рацәа активла алахәхара ахьрылшо азы адуқәа раасҭа еиҳа ибзиоуп.
- Ауаа акруг ма аҳака аформала, адиректор иааигәара иҭышәынтәала, рылақәеи рылымҳақәеи рҭагылазаашьа шәазхәыц, убасгьы аҩнуҵҟатәи ашыбжьқәа шәырцәа.
- Еиуеиҧшым амч-алшара змоу ауаа зегьы алахәхара рылшарц азы усцыбжьыс ҩ-ҩаӡарак ма х-ҩаӡарак азы шәазхәыц.
- Азҵаара-хыхьқәа, ақәҧарақәа, аиааирагаҩцәа шәырҵәах. Сахьала алото хәмархоит дасу акарточка харҭәааны ианымҵвааӡо.
- Имҩахылҵыр, даҽакала дрыхәафыр, ма дцәашәыр уи изышәимырбайт. Еиҳа иҭынчу аҭыҧ ашҟа ицар зҭаху изы агәыҧ даҽа аӡәы дыҟазароуп.
Ари адаҟьаҿы (8 аҟәшақәа)
- Иарбан гәыҧтә усу адеменциа змоу рзы бзианы аус зуа?
- Шаҟа идуузароу агәыҧ?
- Шаҟа иахәҭоу ауада аҭышәынтәалареи аҭыӡҭыҧқәеи?
- Агәыҧтә усқәа рзы аидеиақәа
- Шаҟа шәхәмаррақәа аекран ду аҿы ахархәара рымама?
- Шаҟа усцыбжьык еиуеиҧшым амч-алшара змоу рзы шәаҧсахуеит?
- Ишҧацәажәароу анапхгаҩцәа агәыҧ аҿы?
- Бзианы ахыркәшареи ацара азин аҭареи
Ари анаука ауснагӡатәқәа рнапхгаҩцәа, агәалашәара ахылаҧшра агәыҧқәа, иара убас амштә программақәа ркоординаторцәа рзы иҟаҵоуп. Уи аҿы иарбоуп агәыҧтә усқәа рыҟаҵашьа, ауада аҭышәынтәалара, еиуеиҧшым амч-алшара змоу ауаа рзы усцыбжьык ахархәара, убасгьы ҳакьыҧхьтә лото карточкақәеи аекран ду аҿы ихәмарроу ахәмаррақәеи. Зегьы зызку агәыҭынчра, аимадара, алхра ауп. Ара аӡәгьы ддырҧшырц иҟаҵаӡом.
Иарбан гәыҧтә усу адеменциа змоу рзы бзианы аус зуа?
Ибзиоу агәыҧтә ус еицырдыруеит, кьаҿуп, дарбанзаалакгьы алахәхара мариоуп, ақәымчрагьы алам. Alzheimer’s Association р-Dementia Care Practice Recommendations аҿы иаҳәоит аҵак ду змоу алахәхара ауаҩы игәазыҳәарақәеи игәаҧхарақәеи ишрыдҳәалоу, иара убас деменциа ҵак ду анимоугьы алхреи ақәҿиареи изылшо аҭагылазаашьа шаҧҵо. Убри адокумент аҿы иазгәаҭоуп атрадициатә программақәа лассы-лассы амш аҿы хыхь-хыхь иҟоу ҩ-ус дук рыла ишрықәгәыҕуа, урҭ рҿы ауаа пассивла акәны ихәаҧшуеит.
Убри азы иҟоуп мариакәа абжьгарақәа:
- Идыру еиҳа бзиоуп иҿыцу аасҭа. Ауаа рқәыҧшра аамҭаз ирыздыруаз ашәақәа, аҳәамҭақәа, асахьақәа, амаҭәарқәа алахәхара еиҳа ирмариоит.
- Икьаҿу еиҳа бзиоуп идуу аасҭа. Шәгәыҧ авариацәа рзҿлымҳара шаҟа иааникуа шәазхәыц, уи агәҭаны ҧсышьара хәыҷык аҟаҵара аҧшаара ауп.
- Иҟаҵароу еиҳа бзиоуп ихәаҧшра аасҭа. Дарбанзаалакгьы инапала икуа, икьысуа, иалхуа, ма иҳәо акары шәырҭа.
- Рацәа ҩаӡара, ак усура. Еиҳа имариоуи еиҳа иуадаҩуи алахәшьақәа аҩнуҵҟа шәыҵаргыла.
- Аиааирагаҩцәеи ахыҧхьаӡарақәеи мап. Аиндаҭлара змоу аформатқәа ауаа ахьаа рызцәырнагоит.
Шаҟа идуузароу агәыҧ?
Еиҳа ихәыҷу еиҳа имариоуп. Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит агәыҧ ду аҿы иуадаҩны избо ауаҩы агәыҧ хәыҷ аҿы еиҳа бзианы аимадара шилшо. Ари акәхар иашоуп ҳәа ахыҧхьаӡара ҟам. Уи ауаа, ауада, аусуцәеи аволонтерцәеи рхыҧхьаӡара ирыдҳәалоуп.
Ихәарҭоу аҧшыра: дарбанзаалакгьы анапхгаҩы ихаҿы ибома, бзианы иаҳаума, ацхырааҩгьы секундқәак рыҩнуҵҟа диааигәахар илшома? Убас акәымзар, агәыҧ еиҩашша, ацхырааҩцәа шәырҭбаа, ма еиҳа ихәыҷу ауада ашҟа шәиас.
Ауснагӡатә ду аан, иаҳҳәап аныхатә концерт аҿы, аусуцәеи аволонтерцәеи аҭӡамцқәа рҿы акәымкәа, ауаа рҿык шәырҭышәынтәала.
Шаҟа иахәҭоу ауада аҭышәынтәалареи аҭыӡҭыҧқәеи?
- Акруг ма аҳака. Апрактикатә абжьагарақәа ирҳәоит ауаа зегьы акругла иахьтәаша, ашыбжь ахьыҟам аҭыҧ зегь реиҳа ибзиоуп ҳәа.
- Анапхгаҩы иааигәара, аблақәа рҩаӡараҿы. Шәгылазар аасҭа шәтәазар еиҳа бзиоуп.
- Ахадара аҵоуп ахаҳәра ауадаҩреи аблара уадаҩреи. Иуадаҩны иҳауа анапхгаҩы иааигәара, ибзиоу рылымҳа аганахьала шәырҭышәынтәала. Ачкиқәеи ахаҳәратә аппаратқәеи шьҭырхны ишыҟоу шәазнеи. Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит алацәеи алымҳацәеи аимадара еиҳа ишауадаҩырҵо.
- Алашара ауаа ршьҭахьтәи аганахьала иаауазароуп, шәара шәшьҭахьтәи акәымкәа. Аӡәгьы илашара дуу аԥенџьыр диҿакны шәимҭышәынтәалан.
- Ателевизори арадиои шәырцәа. Alzheimer’s Association абжьгара ҟанаҵоит амузикатә усурақәа раан ашыбжьқәа шәырцәарц.
- Аамҭакала ак еицәажәара. Еицаргәаҵәо ацәажәара адеменциа змоуи ахаҳәра уадаҩра змоуи рзы цәгьоуп, убри Alzheimer’s Association holiday guidance аҿы иазгәанаҭоит.
- Ахылҵшьа ҭыҧқәеи аҭынч куҭак. Ацара зҭаху аӡәы уи марианы иҟаиҵар илшароуп, аусуцәа руаӡәк дицынҵыло.
Агәыҧтә усқәа рзы аидеиақәа
Сахьала лото
Сахьала алото ахыҧхьаӡарақәа рҭыҧан ицқьоу асахьақәа хырхарҭас иамоуп, иаҳҳәап ашаиник, аала, амаҵәа, убри азы аӡәгьы хыҧхьаӡара ду ҧшаара ма бзиакәа ихәыҷу атекст аҧхьара ахәҭаӡам.
Шаҟа имҩаҧгароу:
- Ҳ-Picture Bingo адаҟьа аҿы Print кнопка ахархәарала дасу аӡәы карточкак шәыркьыҧхь. Ибжьасу ақаҕь еиҳа имариоуп. Еиҭа шәхырхарц азы ламинациа шәаҭ.
- Идуу, агара мариоу амаркерқәа шәырҭа, иаҳҳәап покер чипқәа, ашаша ахҩақәа, ма акьыҧхьтә картон кьаҿқәа.
- Аекрантә диктор телевизор ма проектор аҿы шәхы иашәырхәа, ахьӡ шәҳәацыԥхьаӡа асахьа зегьы ирбарц азы.
- Дарбан сахьазаалакгьы ашьҭахь шәааҭгылан шәазҵаа: «Ишәдыруаз ала аӡәы дизцәажәар иҭахума?» ма «Ари асахьа аҿы иарбан шәазхааз?»
- Акарточкақәа зегь харҭәааӡааит ҳәа убас шәрылаҳәа. Зегьы ахыркәшара рылшоит.
Ауадаҩрақәа раҧсахра: Карточка харҭәа иуадаҩны избо рзы квадратқәак аҵкыс шәымҭан. Ацхырааҩ иаҭаху изы асахьа дирбар илшоит. Шьоукы адиктор исахьа карточка рнапаҿы куны агәыҧ идырбарц ргәаҧхоит.
Ашәаҳәара
Амузика зегь реиҳа бзианы ирбо агәыҧтә усқәа ируакуп. Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит аҵыхәтәантәи аҩаӡарақәа рҿыгьы ауаҩы аритм аҧҟара ма ахәыҷра аамҭазтәи ашәа аҳәара шилшо.
Шаҟа имҩаҧгароу:
- Ауаа рыхәыҷра аамҭаз ирыздыруаз ашәақәа шәалх, анапхгаҩы бзиа ибо ашәақәа акәымкәа. Дасу бзиа иибоз рҭаацәара шәразҵаа.
- Арекламақәа злам амузика шәхы иашәырхәа, уи ауаа далашьар шылшо Ассоциациа иазгәанаҭоит.
- Иаҧхьо рзы атекст идуу шрифтла шәыркьыҧхь, аха иақәымчӡалан.
- Ашеикерқәа, анаптә даулқәа, ма акьылақәа шәырҭа шәырҵысырц.
- Анапаҧҟареи аҵысреи шәыргәаҳәа, абжьыгьы ҭынчны иаанрыжь.
Ауадаҩрақәа раҧсахра: Шьоукы ажәақәа зегь иҳәоит, шьоукы агумыжәра иҟарҵоит, шьоукы ашьапы лаҧҟоит, шьоукы акәзар иӡырҩуеит. Зегьы аҵакы ду амоуп. Еиҳаны шәаԥхьар шәылшоит ҳ-music activities guide аҿы.
Агәалашәарақәа ргәыҧқәа
Агәалашәарақәа ргәыҧ темак акруг иахьаизгоит, иаҳҳәап ашколтә аамҭа, раҧхьатәи амашьына, аҩны аҩнуҵҟа ма аҧхынра, афотоқәа, амаҭәарқәа, амузика ахархәарала. Амурад хәарҭа змоу ацәажәара ауп, ииашоу агәалашәара акәӡом.
Шаҟа имҩаҧгароу:
- Темак шәалхны ауаа рнапала иркуа маҭәарқәак шәаарга: анаптә миксер, абеисбол хәылҧа, ахҩа, аҵиаа ркаталог.
- Амаҭәарқәа акык-акыкла еиҵаргыланы шәырҭа. Аарттә зҵаарақәа шәырҭа: «Ари шәызцәажәа», «Ишәбазеи ара?», «Ари еиҧш иҟоу дагьзузихуаз?»
- Дарбанзаалакгьы иҟаиҵаз аҭак бзиала шәазнеи. Арыцхәқәа ма афактқәа шәырзиашаӡоит.
- Ацәажәара агәыкалҵтә гәалашәарақәа рахь шәнажәга. Апрактикатә абжьагарақәа ирҳәоит ахылаҧшцәа агәалашәарақәа агәыхәтә хара раасҭа апозитивтә аганахьала ишьҭырхра шақәнаго.
Conversation Cards аҿы темала акьыҧхьтә сахьатә карточкақәа шәыҧшаауеит, урт ацәажәара алагара бзианы иацхраауеит. Еиҳаны аидеиақәа шәаԥхьар шәылшоит ҳ-reminiscence guide аҿы.
Аҳәамҭа ахыркәшара
Еицырдыруа аҳәамҭақәа ауаа еицырзеиҧшны аҵыхәтәа аҳәара ирыҧхьоит. Finish the Saying аекран ду аҿы шәырба, агәыҧгьы бжьыкала аҭак ҟарҵааит. Дарбан ҳәамҭазаалакгьы ашьҭахь ацәажәаратә зҵаара ҟоуп. Аӡәгьы аҵыхәтәа имҳәазар, шәырбан шәаҧхьаца. Ара ииашоуи ииашами ыҟаӡом.
Идуу шрифтла ажәақәа рыҧшаара, еицырзеиҧшны
Идуу шрифтла иҟоу Word Search аекран аҿы шәырба, ажәақәагьы агәыҧла шәрышьҭа, ма астол аҿы хаҭала аус зуа рзы авариант шәыркьыҧхь. Ажәақәа ҩадантә ҵаҟеи арӷьарахь мацароуп ишцо.
Ҵынч аҵысра
Шәтәаны аҵысрақәа, ачантә хәмарра ма аҳауатә шар еиҭаҳәара, ма аҭышәынтәалара иашаны еицырдыруа амузика ала акәашара. Дарбан ҵысразаалакгьы еиҭаҳәара аасҭа шәарба.
Астол аҿы аиҩашареи аилкаареи
Хыџьа-ҧшьыџьа зцу астол хәыҷқәа асахьақәа, аматақәа ма афолкақәа еиҩыршар рылшоит. Аекран аҿы Picture Pairs асахьақәа ҧсахрада иаанрыжьны ихәмархоит, аӡәы акьысра дацхраауа, астол аҿы иҟоугьы асахьақәа ирылацәажәоит.
Шаҟа шәхәмаррақәа аекран ду аҿы ахархәара рымама?
Ҳхәмаррақәа веб-браузер аҿы аус руеит, убри азы кабелла ма зымдоу аимадарала телевизор ма проектор иаднакылаз аноутбук ма апланшет аҿы шәхы иашәырхәар шәылшоит.
- Аноутбук ма апланшет аҿы ахәмарра шәаарт, аекран иаднакыла.
- Абраузер аекран зегь шәырҭбаа, абжьыгьы ҭынчны иҟашәҵа.
- Анапхгаҩы акьысра дацхраааит, агәыҧ акәзар алхрақәа рҳәоит. Ма ахәмарра зҭаху ауаҩы апланшет шәирҭа.
- Агәыҧ аҿы иҟоу ианыхәҭоу шәааҭгыл. Ахәмаррақәа рҿы аамҭа, ахыҧхьаӡара ма ақәымчратә хыркәшара ыҟаӡом.
Picture Bingo, Finish the Saying, Picture Pairs, убас Conversation Cards агәыҧқәа рзы зегь реиҳа ибзиоуп. Зегьы шәаԥхьар шәылшоит ҳ-games page аҿы.
Шаҟа усцыбжьык еиуеиҧшым амч-алшара змоу рзы шәаҧсахуеит?
Дарбан уснагӡазаалакгьы х-вариантк шәазхәыц.
| Аус | Хаҭалатәи алахәхара | Ацхыраара хәыҷык | Еиҳа идуу ацхыраара |
|---|---|---|---|
| Сахьала лото | Хаҭала исахьақәа иҧшаауеит, ихҩоит | Ацхырааҩ ирбоит; хаҭала ихҩоит | Асахьа карточка икуеит; иӡырҩуеит, ихәаҧшуеит |
| Ашәаҳәара | Иҳәоит, анаҩстәи ашәа иалхуеит | Агумыжәра иҟаиҵоит, анапаҧҟара, ашеикер ихырхәоит | Иӡырҩуеит, акьыла икуеит, инапала аритм иҧҟоит |
| Агәалашәара | Ажәабжьқәа рҳәоит | Ааи-мап ҳәа аҭак ҟаиҵоит ма дирбоит | Амаҭәар икуеит, ихәаҧшуеит |
| Ажәақәа рыҧшаара | Иркьыҧхьыз хаҭала аус адиулоит | Аекран ду аҿы ацхырааҩ ицыла ажәақәа иҧшаауеит | Ажәақәа анирыҧхьо иӡырҩуеит |
Аҵыхәтәантәи аҩаӡарақәа рҿы иҟоу рзы, NHS иазгәанаҭоит аусқәа еиҳа имариазар шаҭаху, иара убас анкьа-мынкьара маҭәарқәа, амузика, анап массаж уҳәа еиҳа ишаҭаху. Агәыҧ аасҭа убас иҟоу ауаҩы хаҭала диацәажәар еиҳа бзиоуп. Шәахәаҧш late-stage activities.
Ишҧацәажәароу анапхгаҩцәа агәыҧ аҿы?
- Ес-аамҭа шәхы шәырдыр, ауаҩы ибзиа ибо ихьӡ шәахәаҧш.
- Лассы-лассы шәымцәажәан, шьаҿа-шьаҿала иҟашәҵа, шәҳәаанӡа шәарба.
- Аарттә зҵаарақәа («Исыззеиҭашәҳәа…») ма марианы алхрақәа шәырҭа, атесттә зҵаарақәа шәырҵәах («Ишәгәалашәома…?»).
- Аӡәгьы дыжәмиашалан. Зегьы рлахәхаразы ҭабуп ҳәа шәрыҳәа.
Еиҳаны шәаԥхьар шәылшоит ҳ-communication tips аҿы.
Бзианы ахыркәшареи ацара азин аҭареи
Ааҭгылара бзиоу түҧуп. Аӡәы дызуама, дигәаҟуама, диргәамыма шәазнеи, ацхырааҩгьы агәҭаны дыҧсырхны даҽа ҭынч ҭыҧк ашҟа диагароуп. Ашәаҳәараан аӡәы дцәашәзар, дгәыҭынчны дшыҟоу ауп иаанаго.
Дарбан гәыҧзаалакгьы еицырдыруа ашәала ма марианы «ҭабуп» ҳәа шәхыркәша, аҵыхәтәа ҭынчны иалшарц азы. Анаҩс, иарбан усу бзианы ицоз, дарбанзаалакгьы бзиа иибаз шәахьынҵа. Урҭ азгәаҭарақәа анаҩстәи асессиа еиҳа ибзианы амҩаҧгара иацхраауеит.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Адеменциа змоу рзы ахәмаррақәа рҿы агәыҧ иабас еиҳа ибзиоу?
Ари акәхар иашоуп ҳәа ахыҧхьаӡара ҟам, уи ауаа, ауада, аусуцәа рхыҧхьаӡара ирыдҳәалоуп. Агәыҧ хәыҷқәа рҿы зегьы ирбоит, ираҳауеит, даҽакалагьы алахәхара рылшоит, адуқәа рҿы акәзар, еиҳа ауаа хәаҧшцәас иаанхоит. Аус ду шәымҩаҧыргозар, аусуцәа ма аволонтерцәа рыла шәырҭбаа, дасу ҩыџьа-ҩыџьа ауаа ирыцхраауа.
Еиуеиҧшым амч-алшара змоу ауаа ргәыҧ шаҟа иҟашәҵари?
Дасу аус алахәхара аҵкыс даҽа вариантқәагьы шәазхәыц. Ашәаҳәараан аӡәы ажәақәа зегь иҳәоит, даҽаӡәы аҧҟара ма агумыжәра иҟаиҵоит, убасгьы аинструмент икуа даҽаӡәы. Сахьала алотоҿы аӡәы хаҭала исахьақәа иҧшаауеит, даҽаӡәы ацхырааҩ дирбоит. Еиҳа ацхыраара зҭаху ауаа аусуцәа ма аволонтерцәа ирваршәыршәа.
Сахьала алото аиҧшымра-аиааира ада шаҟа ихәмарроу?
Дарбанзаалакгьы икарточка харҭәааӡааит ҳәа асахьақәа зегь шәрылаҳәа, аӡәгьы аҧхьа дымҵахаӡааит. Ицәырҵуа асахьақәа шәырзааҭгыла, шәацәажәа, апризқәа шәырцәах ма зегьы реиҧш хәыҷык шәырҭа. Ахадара – еицырзеиҧшу азҿлымҳара ауп, раҧхьа ахыркәшара акәӡом.
Шәхәмаррақәа агәыҧ аҿы аекран ду аҿы ахархәара рымама?
Ааи. Ҳхәмаррақәа веб-браузер аҿы аус руеит, убри азы телевизор ма проектор иаднакылаз аноутбук ма апланшет аҿы иааршәтны шәхәмаруеит. Picture Bingo аҿы акьыҧхьра зылшо акарточкақәеи аекрантә диктори иҟоуп. Finish the Saying убас Picture Pairs аекран ду аҿы бзианы аус руеит, агәыҧ зегь рзы аӡәы инапӀала акьысра дацхраауа.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Alzheimer's Association Dementia Care Practice Recommendations · Alzheimer's Association (The Gerontologist, 2018)
- Activities · Alzheimer's Association
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Communication · Alzheimer's Association
- The Holidays and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS