Yeroo nama dementia wajjin jiraatu gaaffii tokko irra deddeebi’ee gaafatu

“Doktorri sa’aatii meeqatti?” Daqiiqaa 10 booda: “Doktorri sa’aatii meeqatti?” Gaaffii tokko irra deddeebi’ee dhaggeeffachuun waan nama dhukkuba dementia wajjin jiraatu kunuunsuu keessatti nama dadhabsiisu keessaa isa tokko dha. Baay’ee baratamaa dha, ofiin yaadanii godhan miti, akkasumas deebii tasgabbaa’aa guyyaa lamaaniifuu salphisu ni jira.

Maaliif nama dementia wajjin jiraatu gaaffii tokko irra deddeebi’ee gaafata?

Baay’een yaadannoo irraa kan ka’e. Dementia yaadannoo yeroo gabaabaa miidha, kanaaf namni sun yeroo baay’ee gaafachuu isaa ykn deebii isaa hin yaadatu. Alzheimer’s Foundation of America gaaffii al hedduu gaafachuun waan baratamaa fi eegamu ta’uu isaa ibsa.

Gaaffiin sun yeroo baay’ee miira illee qaba. Alzheimer’s Association gaaffiin irra deddeebi’ee gaafatamu yaaddoo, gaaffii gargaarsaa, ykn yaaddoo fi nageenya dhabuu agarsiisuu akka danda’u, namni sunis yeroo baay’ee jajjabeeffamuu fi waan beekamu barbaaduu isaa ibsa. “Yoom deemna?” jechuun dhugumatti “Deemuuf sodaadheera” jechuu ta’uu danda’a. Waan hin fedhin, sodaa, sagalee fi jijjiirama sagantaa hundi gaaffii kana kaasuu danda’u, gaaffiin irra deddeebi’u immoo fedhii, fakkeenyaaf mana fincaanii, agarsiisuu danda’a (Family Caregiver Alliance).

Maal jechuu qabdu?

Tasgabbaa’aa fi gabaabsaatti, akka yeroo jalqabaa deebisaa.

• Deebii gabaabsaa fi tokko ta’e kennaa. “Doktorri 2 pm. Ani si wajjin ta’a.” Deebiin walitti fufiinsa qabu fudhachuuf salphaa dha.
• Miira sanaaf deebisaa. “Waa’ee doktora yaadda’aa jirta. Har’a boodatti, ani si geessa. Wanti ati gochuu qabdu hin jiru.”
• Sagalee ho’aa fi tuqaa laafaa fayyadamaa, yoo tuqamuu jaallatan. Alzheimer’s Association tasgabbaa’uu fi sababaan ykn mormiidhaan hin deebisin gorsa.
• Deebii isaan barbaadan kennaa, hammam yeroo barbaadanitti. Alzheimer’s Association al hammam gaafatan deebisuu gorsa.

Maal irraa of qusachuu qabdu?

• “Duraan na gaafatteetta.” Family Caregiver Alliance amma ammaan akka gaafatan itti himuu irraa akeekkachiisa. Yaadachuuf isaan hin gargaaru, akka ceephoo’aman itti dhaga’amuu danda’a.
• Ibsa dheeraa. Jechi baay’ee dagachuuf baay’ee dha.
• Ufuufuu, ija garagalchuu ykn sagalee hamaa. National Institute on Aging obsa qabaachuu fi dhiphina hin agarsiisin gorsa. Kun ulfaataa dha; kutaa boqonnaa armaan gadii ilaalaa.

Meeshaawwan salphaa gaaffii sanaaf isin bakka deebisan

Osoo namni sun dubbisuu danda’aa jiruu, deebiin barreeffame isaan arguu danda’an yeroo baay’ee kan dubbatame caalaa gargaara.

Yaadonni kun Alzheimer’s Association fi Alzheimer’s Los Angeles irraa dhufan. “Siif barreesseera” jechuu irra xalayaa suuta jedhaa agarsiisaa (“Waliin boordii kana haa ilaallu”).

Taateewwan yeroo dhiyoo itti himaa

Guyyoota dura beellama ykn adeemsa yoo himtan, sa’aatii hedduuf gaaffii yaaddoo ta’uu danda’a. Family Caregiver Alliance fi Alzheimer’s Los Angeles lamaanuu karoora, keessumaa kan dhiphisu akka daawwannaa doktoraa ykn dhiqannaa, yeroo isaa dhiyoo qofa dubbachuu gorsu. Achiis wanta itti aanu tarkaanfii tokko tokkoon himaa.

Hojiiwwan xiyyeeffannaa jijjiiruu danda’an

Deebii erga kennitanii miira sana erga beektanii booda, hojiin tasgabbaa’aan nama gammachiisu ni gargaara, keessumaa yoo wanti hin fedhin gaaffii sana duubaa jiraate. Maddoonni armaan olii hundi wanta nama sanaa jaallatu gara isaatti jijjiiruu gorsu.

1. Tapha gabaabaa fi salphaa waliin taphachuu. Lamaan suuraa suuraawwan akka mul’atan eega, kanaaf wanti yaadatamuu qabu hin jiru.
2. Hojii beekamaa. Tawuulii maramuu, sokiisii wal-qabsiisuu ykn minjaala qopheessuu. Waliin garee qoodaa bifa iskiriinii irra jiru dha.
3. Waa’ee wanta jaallatan haasa’aa. Kaartii haasaa gaaffii banaa, deebii sirrii hin qabne, kenna.
4. Muuziqaa, adeemsa ykn nyaata xiqqoo. National Institute on Aging kana karaa salphaa xiyyeeffannaa jijjiiran keessatti tarreessa.
5. Boqonnaa calla’aa. Waliin taa’aa, foddaa keessaa ilaalaa, ykn afuura tasgabbaa’aa waliin gochuu yaalaa.

Yoo gaaffii sanatti deebi’an, ammas gaarii ta’aa deebisaa. Rakkoo hin qabu.

Haala irra deddeebi’ee mul’atu barbaadaa

Alzheimer’s Association gaaffiin yeroo guyyaa tokko tokko, nama tokko tokko irraa, ykn bakka tokko tokkotti dhufuu isaa ilaaluu gorsa. Yoo yeroo hunda keessummaan osoo hin dhufin dura, ykn galgala dhiyoo jalqaban, dursitanii karoorfachuu dandeessu: waa’ee daawwannaa xalayaa, hojii beekamaa qophaa’e, kutaa calla’aa. Yoo galgalli caalaa ulfaate, qajeelfama keenya hojiiwwan tasgabbaa’oo galgala dhiyoo ni gargaaru ta’a.

Of kunuunsaa

Al 20ffaaf gaaffii tokko deebisuun nama dadhabsiisa. Yoo obsi keessan dhumaa jiraachuu isin dhaga’amee namni sun nageenya keessa jiraate, kutaa biraatti daqiiqaa muraasa deemaa afuura baafadhaa, akkuma Alzheimer’s Los Angeles gorsu. National Institute on Aging kunuunsitoonni gargaarsa akka gaafatan fi kunuunsa boqonnaa (respite care) akka ilaalan jajjabeessa. Yaada dabalataa qajeelfama of kunuunsuu keenya keessa jira.

Yoomitti doktora waamuu qabdu?

Yoo gaaffiin, wal-hin-beekuun ykn amalli sa’aatii ykn guyyoota keessatti tasa jijjiirame ykn baay’ee hammaate, doktora isaanii dafaa waamaa. National Institute on Aging amalli tasaa ykn saffisaan jijjiiramu, keessumaa dhukkuba ykn jijjiirama qorichaa booda, battalumatti doktoraaf akka himamu jedha. Dementia Australia dhukkubni, qorichi, bishaan qaama keessaa gad-bu’uun, dhukkubbiin ykn garaa kaasuu rakkachuun (constipation) delirium, wal-hin-beekuu tasaa fi cimaa yaala saffisaa barbaadu, fiduu akka danda’an ibsa. Yoo namni balaa keessa jiraate lakkoofsa yeroo hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa.