Pa c'houlenn an den gant demañs c'hoazh mont en-dro d'ti

“Mont en-dro d’ti a fell din.” Evit meur a familh e vez unan eus ar pezhioù kaletañ da glevout, dreist-holl pa vez an den a zo ganeoc’h o chom en he gambr-chomañ he-unan. Boutin eo, gallout a ra c’hoarvezout e pep kam eus ar demañs, ha bez’ ez eus doareoù kalm ha praktikel da respont. Ar bajenn-mañ a zisklêr petra a dalv ar gerioù alies, petra lavaret, obererezhioù a c’hall skoazellañ en eil, ha penaos derc’hel anezhañ diogel.

Perak e c’houlenn un den gant demañs mont en-dro d’ti c’hoazh?

Alies, “ti” a zo ur santad moarvat, n’eo ket ul lec’h. Al Alzheimer’s Society a ziskouez ez eo ur santad c’homfort pe surentez, pe ur ti eus ar c’horn-bro, dre ma n’eo ket ar ger hag ar gwalc’h. Ar demañs a c’hall ober ar gambrioù boas da vezañ dic’hallus, hag an den a c’hall santout e vev en ur mare kent eus he vuhez, pa oa ti ar vugaleaj pe al lec’h ma’z eo bet magerezh he bugale.

Ar gerioù a c’hall ivez bezañ arwez ez eus un dra all fall bremañ: en naon, en dour, o vezañ c’hoazh ezhomm mont d’al lec’h-dour, o c’hoanañ, tomm pe yen dija, skuizh, unan-bennak, spontet gant ar son pe gant ar c’halz. Degas a ra Institut Nasional ar Kozhni (National Institute on Aging) ar poanioù, ar son, an unaniezh, ar cheñchamantoù e reizh hag ar medisinoù e-touez abegoù ar c’hounaoueg.

Petra a lavaran pa lavaront e fell dezho mont en-dro d’ti?

Respontit d’ar santad, ha n’ho peus ket da respont d’ar gerioù. Family Caregiver Alliance a gendalc’h ne ranker ket klask lakaat an den da gredout e c’hall bezañ en-dro: he fromoù a zo gwir, neuze respontit gant ur c’homfort hag un asurañs da gentañ, ha goude kasit anezhañ da-fiskal.

Frazennoù a zo alies talvoudus:

• Anavezit ar santad. “Un tamm a zo, emaoc’h o kaout c’hoant da vont en-dro d’ho ti.”
• Asurit. “Diogel e vez amañ, hag emaon o chom ganeoc’h.” An Alzheimer’s Association a gynnig ar gerioù simpl “Diogel e vez amañ.”
• Pedit d’ober kof. “Lavarit din diwar-benn ho ti. Penaos e oa ho kegin?” Goulenn diwar-benn ar bed kent a zo alies gwelloc’h eget goulennoù diwar-benn an hiziv.
• Ober un dra asambles. “Gwelomp ur mezad te a-raok,” pe “Ha ne sikouromp ket din gant ar veilhoù-mañ?”

Un ton tener ha ul lamm dorn war ar breac’h, ma’z eo plijet gantañ an tuchadenn, a c’hall lavarout muioc’h eget ar gerioù.

Petra a zlefe ober en desped?

• Diskuizh pe esplikañ. “Emaout o chom amañ bremañ” pe “Ar ti-mañ eo bet ho ti abaoe 40 bloaz” a bed anezhañ da asantiñ ouzh un dra a ra ar demañs da vezañ diaes d’ober, ha gallout a ra sentout evel lavarout deoc’h e kamm.
• Goulennadennoù. “Ne gofiit ket?” pe “Peseurt chomlec’h eo?” a laka pouez.
• Serriñ an dor gant kounnar. Ma vez tec’het, chomit kalm ha kerzhit ganti. Ur veaj berr asambles a laka alies ar c’hoant da badout.
• Prizañ. Roit amzer dezhañ da gomzout diwar-benn ar ti a-raok cheñch an danvez.

Obererezhioù a c’hall skoazellañ e-pad an hevelep mare

Goude bezañ asantet ar santad, un obererezh kalm ha gouest a c’hall distreiñ an attachamant hep e zifennañ.

1. Sellet ouzh skeudennoù ar ti hag an tud. Troit ar pajennoù ha lavarit traoù (“Sellit ouzh al liorzh-mañ”) kentoc’h eget goulennañ. War un telefon pe ur tablez, Photo pairs a droio skeudennoù ho familh da ur c’hoari parañ ter, hag ar skeudennoù a chom war ho trevnadenn.
2. Komzit diwar-benn ar ti. Conversation cards a ginnig goulennoù digor diwar-benn tiez, kegin, kostezoù ha goudoù, hep respontoù reizh.
3. Lakait ar sonerezh a garont. An Institut Nasional ar Kozhni a rik ar sonerezh lenn e-touez an taolioù da lenañ ar c’hounaoueg. Sellit ouzh hor skouerioù sonerezh.
4. Un dafariad pe un dourad. An naon hag an dour a c’hall sembl bezañ dizanv. Ur banne te pe ur bleustr a yao ivez evel ur fae bihan a vezañ en ti.
5. Mont en ur veaj pe chom en-dro. Ar mouezhiadenn hag ar sklaerijenn a sikour, dreist-holl a-raok kreiz-deiz.
6. Ur labour a zo anavezet dezhañ. Pliañ dilhad, rannañ al lanv pe dournañ al louzoù a c’hall digas en-dro ar santad bezañ o vaout ur ti.
7. Diskleriñ an dra. Diffodañ ar skramm, diminuiñ ar son hag ar sklaerijenn, ha klaskit ur paouez anal kalm asambles.

Ma ne zeu ket ur pezh d’ober, klaskit unan all diwezhatoc’h. Chom asambles en distaouenn a zo ivez un disoc’h mat.

Gwiriit ur c’hontrol a c’hallfe reizhañ

An Alzheimer’s Society a gynnig derc’hel un notenn berr eus pegoulz e c’houlenn an den, evel a-raok ar boued, goude gwelet tud, pe da goañv-deiz. Patromoù a laka hag a ra d’ober kentoc’h.

Ha mat eo lavarout ur gaozeadenn wenn?

Un dadl gwir eo, ha familhoù a zo a zo kalonekoc’h a zeu a-benn en disheñvel ferzhioù. An Alzheimer’s Society a lavar n’eus ket ur respont reizh: gaozeadennoù nann a c’hall lakaat un tamm tud da vezañ fiziet, neuze diskouezit ar pezh a zo gwellañ evit buhez an den ha bezit padus. E Penn Memory Center, gwelet an daou gerc’hener eo ar wirionez an dra dre ziouer ha ne vez asantet ur gaozeadenn nann tener nemet pa n’hall ket an den prosesañ ur wirionez bennak, ha ne lavarit ket e vefe mac’h e wirioneged.

Meur a dud a gav ur hent-kreiz a zo mat: ur c’homfort onest hag un dreuzkas da gentañ (“Chom a raimp amañ abardaez, hag emaon amañ ganeoc’h”), hep dadal diwar-benn pelec’h ez eo ar ti.

Ha petra a zlefe ober ma c’hoarvez bep fin-deiz pe bep abardaez?

Ar bec’h a gregi pe a waska diwezh an deiz a vez alies galvet sundowning. An Institut Nasional ar Kozhni a gynnig un deremmadur sioul, sklaerijenn an deiz hag oberiantizoù, nann a gousk diwezhatoc’h, ha nann a gafe pe alkol diwezh an deiz. Lakaat ar sklaerijenn da vont a-raok an noz a c’hall skoazellañ ivez. Sellit ouzh hor skrid war oberiantizoù kalm diwezh an deiz evit muioc’h a sedoù.

Derc’hel anezhañ diogel ma klask mont kuit

Goulenn mont en-dro d’ti a c’hall kas d’ar c’herzh diouzhtu. An Alzheimer’s Association a estim e c’hall c’hwec’h den ouzh deg a dud a vev gant demañs kerzhout da nebeut unwaith.

Prientiñ a-raok:

• Ur brazelenn ID pe ur brazelenn yec’hedel gant hen anv ha da niverenn telefon, ha lizherennoù en dilhad. An Institut Nasional ar Kozhni a zegas evezh war MedicAlert ha programm Safe and Found an Alzheimer’s Association, a c’hall kosta arc’hant.
• Ur c’hlokerezh pe un alarm dor, ha serrerezhioù lakaet uhel pe izel. Na serrit ket an den en ur gambr en unan.
• Ur skeudenn nevez tost, ha ul listenn a-zivout al lec’hioù a c’hallfe kerzhout enno, evel ur ti kozh pe al labourva.
• Lavarit d’ho kestrezh tud a fiziañs, ha roit dezho ho niverenn.

Ma vez kollet: kregit da glask diouzhtu; an Alzheimer’s Association a lavar ez eo kavet alies an dud a-benn 1,5 mildir. Ma n’ho peus ket kavet anezhañ en 15 munud, galvit 112 ha lavarit e vez demañs an den. Galvit 112 diouzhtu ma vez un den en arriskl.

Pegoulz e rankan galvout ar medisin?

Galvit o medisin buan ma kregi ar goulenn pe ar goulioù bennak en un taol, pe ma a waskoc’h gant an amzer dre an eurioù pe an devezhioù. An Institut Nasional ar Kozhni a lavar e vez gwiriet diouzhtu ar c’hemmoù bras pe buan en ur bersonenn, dreist-holl goude un heñkodenn pe ur c’hemm medisin. Ar goulioù bennak en un taol a c’hall bezañ delirium, a lavar an NHS ez eus ezhomm skoazell kentoc’h; an heñkodennoù dour a zo ur c’hraouenn boutin en tud kozh.

Skoazell a ra ivez menegiñ ur patrom a bad d’an degemer nesañ, rak poan, skouer izel, kousk fall pe efedoù ar medisinoù a c’hall bezañ e-barzh.