Impendulo emfushane
Uma umuntu one-dementia ecela njalo ukuya ekhaya, “ikhaya” livame ukusho umuzwa wokulondeka noma indawo yasendulo, hhayi indlu. Ningaphikisani ngokuthi usekhaya. Yamukelani umuzwa wakhe, mqinisekiseni ukuthi ulondekile, mbuzeni ngekhaya, bese nimholela kancane ezithombeni, emculweni, ekudleni okuncane, ohambweni olufushane noma emsebenzini olula. Hlolani indlala, ukoma, ithoyilethi nobuhlungu. Uma kuqala ngokuzumayo, shayelani udokotela wakhe.
- “Ngifuna ukuya ekhaya” kuvame ukusho “angizizwa ngilondekile noma ngiphumule,” hhayi ukucela ikheli.
- Ukuphikisana noma ukufakazela ukuthi usekhaya kuvame ukwandisa ukukhathazeka. Phendulani umuzwa kunamagama.
- Mcele ukuthi anitshele ngekhaya, bese nimnika izithombe, umculo, ukudla okuncane, uhambo olufushane noma umsebenzi olula.
- Hlolani into engalungiseka: indlala, ukoma, ithoyilethi, ubuhlungu, ukushisa noma ukubanda kakhulu, umsindo, ukudinwa.
- Uma kwenzeka njalo ntambama, kungaba i-sundowning; umsebenzi ozinzile nokukhanya okuhle kungasiza.
- Hlelani ukulondeka uma ezama ukuphuma, futhi shayelani udokotela wakhe mayelana nanoma yiluphi ushintsho oluzumayo.
Kuleli khasi (izingxenye ezingu-9)
- Kungani umuntu one-dementia ecela njalo ukuya ekhaya?
- Ngithini uma ecela ukuya ekhaya?
- Yini okufanele ngiyigweme?
- Imisebenzi engasiza ngaleso sikhathi
- Hlolani isizathu eningasilungisa
- Ingabe kulungile ukutshela amanga amancane?
- Kuthiwani uma kwenzeka njalo ntambama noma kusihlwa?
- Ukumgcina elondekile uma ezama ukuphuma
- Kufanele ngishayele nini udokotela?
“Ngifuna ukuya ekhaya.” Emindenini eminingi lokhu kungenye yezinto ezinzima kakhulu ukuzizwa, ikakhulukazi uma umuntu enimnakekelayo ehlezi egumbini lakhe lokuhlala. Kuvamile, kungenzeka kunoma yisiphi isigaba se-dementia, futhi zikhona izindlela ezithulile, ezisebenzayo zokuphendula. Leli khasi lichaza ukuthi la mazwi avame ukusho ukuthini, ukuthi nithini, imisebenzi engasiza ngaleso sikhathi, nokuthi nigcine kanjani ukulondeka.
Kungani umuntu one-dementia ecela njalo ukuya ekhaya?
Ngokuvamile, “ikhaya” lingumuzwa kunendawo. I-Alzheimer’s Society ilichaza njengomuzwa winduduzo nokuphepha, noma ikhaya lasendulo, hhayi indlu uqobo. I-dementia ingenza amagumbi avamile abonakale engajwayelekile, futhi umuntu angazizwa ephila esikhathini sangaphambilini sempilo, lapho ikhaya lalingenye indlu yobuntwana noma indawo ayekhulisela kuyo izingane zakhe.
La mazwi angaphinda abe uphawu lokuthi okunye akulungile njengamanje: ulambile, uyomile, udinga ithoyilethi, unobuhlungu, uyashisa noma uyabanda kakhulu, udiniwe, uyedwa, uyesaba, noma ukhathazwa umsindo. I-National Institute on Aging ibala ubuhlungu, umsindo, ukuzizwa uyedwa, izinguquko ezinsukwini zansuku zonke nemithi phakathi kwezimbangela zokuphazamiseka.
Ngithini uma ecela ukuya ekhaya?
Phendulani umuzwa, hhayi amagama. I-Family Caregiver Alliance iyaluleka ukuthi ningazami ukumkholisa ukuthi uyaphutha: imizwa yakhe iyiqiniso, ngakho phendulani kuqala ngokududuza nokuqinisekisa, bese nimholela kancane kwenye into.
Amazwi avame ukusiza:
- Qambani umuzwa. “Kuzwakala sengathi nilangazelela ikhaya.”
- Qinisekisani. “Nilondekile lapha, futhi ngihlezi nani.” I-Alzheimer’s Association iphakamisa amazwi alula athi “Nilondekile lapha.”
- Memani izinkumbulo. “Ngitshelani ngekhaya lenu. Ikhishi lenu belinjani?” Ukubuza ngesikhathi esidlule kuvame ukuba lula kunemibuzo nganamuhla.
- Nikezani into eniyenza ndawonye. “Ake siphuze inkomishi yetiye kuqala,” noma “Ningangisiza ngala mathawula?”
Izwi elifudumele nesandla engalweni, uma ethanda ukuthintwa, kungasho okungaphezu kwamagama.
Yini okufanele ngiyigweme?
- Ukuphikisana noma ukuchaza. “Nihlala lapha manje” noma “Leli yikhaya lenu iminyaka engu-40” kumcela ukwamukela into i-dementia eyenza kube nzima ukuyamukela, futhi kungazwakala njengokutshelwa ukuthi uyaphutha.
- Ukubuza ukuhlola. “Anikhumbuli?” noma “Likuphi ikheli?” kwengeza ingcindezi.
- Ukuvimba umnyango ngolaka. Uma eqonda ngaphandle, hlalani nizolile futhi nihambe naye. Uhambo olufushane ndawonye luvame ukuthulisa lesi sifiso.
- Ukushesha. Mnikeze isikhathi sokukhuluma ngekhaya ngaphambi kokushintsha isihloko.
Imisebenzi engasiza ngaleso sikhathi
Ngemva kokuyamukela umuzwa, umsebenzi othulile, ojwayelekile ungaphambukisa ukunaka ngaphandle kokuwuchitha.
- Bukani izithombe zekhaya nezomndeni. Phendulani amakhasi nikhulume (“Bheka leyo ngadi”) kunokubuza imibuzo. Efonini noma ethebulethini, Amapheya ezithombe zomndeni aguqula izithombe zomndeni wenu zibe umdlalo othambile wokufanisa, futhi izithombe ziyahlala kudivayisi yenu.
- Khulumani ngekhaya. Amakhadi engxoxo anikeza imibuzo evulekile mayelana namakhaya, amakhishi, omakhelwane nezinsuku zemikhosi, engenazimpendulo ezilungile.
- Dlalani umculo amthandayo. I-National Institute on Aging ibala umculo othulisayo phakathi kwezindlela zokuthulisa ukuphazamiseka. Buka imisebenzi yethu yomculo.
- Nikezani ukudla okuncane noma into yokuphuza. Indlala nokoma kungabonakala njengokungaphumuli. Inkomishi yetiye noma into ayithandayo iyisiko elincane lokuzizwa usekhaya.
- Hambani uhambo olufushane noma hlalani ngaphandle. Ukunyakaza nokukhanya kwemini kuyasiza, ikakhulukazi ekuseni.
- Mnikeze umsebenzi ojwayelekile. Ukusonga izingubo ezigeziwe, ukuhlela izinkezo noma ukunisela izitshalo kungabuyisa umuzwa wokunakekela ikhaya.
- Yenzani konke kuhambe kancane. Vala i-TV, nciphisani umsindo nokukhanya okukhulu, futhi nizame ukuma kancane ndawonye nenza ukuphefumula okuthulile.
Uma umbono owodwa ungasebenzi, zamani omunye kamuva. Ukuhlala nithule ndawonye nakho kuyisiphetho esihle.
Hlolani isizathu eningasilungisa
| Hlolani | Yini ongayizama |
|---|---|
| Ulambile noma uyomile | Nikeza into yokuphuza nokudla okuncane |
| Udinga ithoyilethi | Nikeza ukuya ethoyilethi, ngokuthula futhi ngaphandle komsindo |
| Ubuhlungu noma ukungakhululeki | Hlolani izimpawu ezifana nokufinyela ubuso, ukubamba ingxenye yomzimba noma ukuqumba, futhi nitshele udokotela wakhe |
| Ushisa noma ubanda kakhulu | Shintsha izingubo noma izinga lokushisa legumbi |
| Umsindo noma isixuku | Yiya egumbini elithulile, vala i-TV |
| Udiniwe noma ugqugquzelwe kakhulu | Mphumuze, nciphisa ukukhanya egumbini, dlala umculo othambile |
| Ntambama | Buka isigaba se-sundowning ngezansi |
I-Alzheimer’s Society iphakamisa ukugcina irekhodi elifushane lokuthi ukucela kwenzeka nini, njengangaphambi kokudla, ngemva kwezivakashi, noma ekuqaleni kokuhlwa. Amaphethini enza kube lula ukuhlela kusenesikhathi.
Ingabe kulungile ukutshela amanga amancane?
Lokhu kuyimpikiswano yangempela, futhi imindeni enomusa ifinyelela ezindaweni ezahlukene. I-Alzheimer’s Society ithi alukho impendulo eyodwa elungile: amanga angenza abanye abantu bakholwe kancane, ngakho nenze isinqumo ngokuthi yini engcono kakhulu kumuntu futhi niqhubeke ngendlela efanayo. Umqondisi ohlanganyela nabanye we-Penn Memory Center ubona ukuthi iqiniso yilo elikhethwa kuqala, futhi amanga amancane amukeleka kuphela uma umuntu engakwazi ukuliqonda iqiniso elithile, nokuthi akufanele nihlekise ngendlela abona ngayo izinto.
Abanakekeli abaningi bathola ukuthi indlela esesilinganisweni iyasebenza: ukududuza okuqotho nokuphambukisa ukunaka kuqala (“Sizohlala lapha namhlanje ebusuku, futhi ngiseduze nani”), ngaphandle kokuphikisana ngokuthi ikhaya liphi.
Kuthiwani uma kwenzeka njalo ntambama noma kusihlwa?
Ukungaphumuli okuqala noma okwanda ntambama kuvame ukubizwa ngokuthi i-sundowning. I-National Institute on Aging iphakamisa uhlelo olunganqamuki, ilanga nomsebenzi nsuku zonke, ukulala kancane emini ephuzile, nokungabi nekhafini noma utshwala ngasekupheleni kosuku. Ukukhanyisa amalambu ngaphambi kokuhlwa nakho kungasiza. Umhlahlandlela wethu wokuthi imisebenzi ethulile yasentambama unolwazi oluningi.
Ukumgcina elondekile uma ezama ukuphuma
Ukucela ukuya ekhaya kungaholela ekuzulweni. I-Alzheimer’s Association ilinganisa ukuthi abayisithupha kwabayishumi abaphila ne-dementia bazozula okungenani kanye.
Lungiselelani kusenesikhathi:
- Isongo lesandla elinegama lakhe nenombolo yakho yocingo, namalebula ezingutsheni zakhe. I-National Institute on Aging ikhuluma ngohlelo lwe-MedicAlert nolwe-Alzheimer’s Association Safe and Found, okungase kubize imali. Lezi yizibonelo zase-United States; ezweni lakini, buzani enhlanganweni yendawo ye-Alzheimer’s noma ye-dementia ukuthi ikhona yini inkonzo efanayo.
- Ibhele lomnyango noma i-alamu, namalokhi abekwe phezulu noma phansi. Ningalokothi nibophe umuntu endlini eyedwa.
- Isithombe sakamuva esisondele, nohlu lwezindawo angaya kuzo, njengekhaya lakudala noma indawo ayesebenza kuyo.
- Tshelani omakhelwane enibathembayo, futhi nibanike inombolo yenu.
Uma ephela: qalani ukumfuna ngokushesha; i-Alzheimer’s Association ithi abantu abaningi bathola emamayeleni angu-1.5. Uma nisengamtholanga emizuzwini engu-15, shayelani inombolo yezimo eziphuthumayo yendawo yakini, nitshele ukuthi umuntu une-dementia. Shayelani lenombolo masinyane uma othile esengozini.
Kufanele ngishayele nini udokotela?
Shayelani udokotela wakhe masinyane uma ukucela noma ukudideka kuqala ngokuzumayo, noma kuba kubi kakhulu emahoreni noma ezinsukwini. I-National Institute on Aging ithi indlela yokuziphatha eshintsha ngokuzumayo noma ngokushesha, ikakhulukazi ngemva kokusulelwa noma ushintsho lomuthi, kufanele ihlolwe ngokushesha. Ukudideka okuzumayo kungaba i-delirium, i-NHS ithi idinga usizo oluphuthumayo; ukusulelwa endleleni yomchamo kuyimbangela evamile kubantu asebekhulile.
Kuyasiza futhi ukusho iphethini eqhubekayo ekuhlolweni okulandelayo, ngoba ubuhlungu, isimo sengqondo esiphansi, izinkinga zokulala noma imiphumela emibi yemithi konke kungaba nengxenye.
Imibuzo evamile
Kungani umama wami one-dementia ecela njalo ukuya ekhaya esekhaya?
I-dementia ingenza amagumbi avamile abonakale engajwayelekile, futhi abantu ngezinye izikhathi bazizwa sengathi baphila esikhathini sangaphambilini sempilo. “Ikhaya” lingasho indlu yobuntwana noma nje umuzwa wokulondeka nokuphumula. Ukuphendula lowo muzwa kuvame ukusebenza kangcono kunokumtshela ukuthi ukuphi.
Ngithini uma ecela ukuya ekhaya?
Zamani ukuthi “Nilondekile lapha, futhi ngihlezi nani,” bese “Ngitshelani ngekhaya lenu.” Lalelani, nabelane ngesithombe noma ingoma, futhi nikeze into yokuphuza noma uhambo olufushane. Gwemani ukusho ukuthi “Nisekhaya” njengokulungisa, okungazwakala njengokutshelwa ukuthi niphutha.
Ingabe kulungile ukuthi sizoya ekhaya kamuva?
Imindeni nezinhlangano ze-dementia azivumelani kule nto. Abaningi baqala ngokududuza okuqotho nokuphambukisa ukunaka, bagcine amanga amancane ezikhathini lapho iqiniso lingabangela khona usizi umuntu angeke akwazi ukuluphatha. Noma yini eniyikhethayo, yibani nomusa futhi niqhubeke ngendlela efanayo, futhi ningalokothi nihlekise ngendlela abona ngayo izinto.
Kuthiwani uma ezama ukuphuma endlini?
Hlalani nizolile futhi nihambe naye kunokumvimba; uhambo olufushane luvame ukuthulisa lesi sifiso. Beka izinyathelo zokulondeka kusenesikhathi, njengesongo lesandla elinegama lakhe, ibhele lomnyango nesithombe sakamuva. Uma ephela, qalani ukumfuna ngokushesha, futhi nishayele inombolo yezimo eziphuthumayo yendawo yakini uma nisengamtholanga emizuzwini engu-15, nitshele ukuthi umuntu une-dementia.
Kufanele ngishayele nini udokotela?
Shayelani udokotela wakhe masinyane uma ukucela noma ukudideka kuqala ngokuzumayo noma kuba kubi kakhulu emahoreni noma ezinsukwini, ikakhulukazi uma kunomkhuhlane, umuthi omusha noma izimpawu zokusulelwa endleleni yomchamo. Ukudideka okuzumayo kungaba i-delirium, edinga usizo oluphuthumayo. Shayelani inombolo yezimo eziphuthumayo yendawo yakini uma othile esengozini.
Imithombo
Sixhumanisa nezinhlangano nezifundo leli khasi eliklanyelwe kuzo. Lunye lwahlolwa lapho leli khasi libuyekezwa.
- 'I want to go home' - What to say to someone with dementia in care · Alzheimer's Society
- Difficult questions and telling the truth to a person with dementia · Alzheimer's Society
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Wandering · Alzheimer's Association
- Anxiety & Agitation · Alzheimer's Association
- Coping With Alzheimer's Behaviors: Wandering and Getting Lost · National Institute on Aging
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging
- Sudden confusion (delirium) · NHS
- When is it OK to tell a white lie to someone living with Alzheimer's disease? · Penn Memory Center